كه عبارات عربيه و فارسيه مغلوط و نامربوط شود . آنگاه ديگران نسخهء جديد مطالعه نموده ، درك مطالب آن فرموده ، مشوق و مصدد در طبع خواهند شد . محرم الحرام من سنه هزار و سيصد و چهارده . » دريغا كه هيچ نشانى از اين كتابها در دست نيست و احتمال مىرود مفقود شدن آنها بىارتباط با فجايع استبداد صغير نباشد . « ادوارد براون ايرانشناس مشهور انگليسى نوشته است . . . چندين روز متوالى منازل اشخاص منفور نزد شاه ، . . . توسط سربازان گلوله‌باران و غارت شد و كتب خطى و اشياء نفيس هنرى به دست كلنل لياخوف و مزدورانش افتاد « 1 » . . . و تمامى اسناد گرانبهاى مجلس ملى نابود گرديد . » « 2 » بارى كتاب گوهر مقصود « گذشته از اينكه از جنبهء تاريخى در روشن كردن برخى از زواياى تاريك تاريخ مشروطيت خالى از فايده نيست ، در زمينهء آشنايى با عادات و آداب اجتماعى حدود صد سال پيش تهران و برخى ديگر از ولايات ايران نيز منبع مفيدى به شمار مىرود . . . آقا سيد مصطفى شرح لحظه‌به‌لحظهء سفر خود و حدود ده تن [ از ] همسفران خويش را با گارى پست نگاشته است و تمام مشكلات مراحل و منازل و قهوه‌خانه‌ها و كاروانسراها و قصبات و شهرهاى بين راه را و سپس اقامت در مشهد و زوّار ، همچنين ستم‌هاى عملهء حكومت استبداد به مردم و اجحاف مردم به يكديگر و ستم‌پذيرى برخى اقشار از وقايع تاريخى دورهء محمد على شاه در تبريز و تهران و مشهد را . . . به قلم آورده است . او علاوه بر استفاده از شعر فارسى و عربى به سبك گلستان و كليله و يا بهتر بگوييم به سبك منشآت قائم مقام و زنبيل فرهاد ميرزا و منشآت امير نظام گرّوسى ، جاىجاى عنان نثر را به دست سجع مىسپارد . باوجود اين ، تنهء اصلى نثر او در سراسر كتاب چنان بر

--> ( 1 ) . از آنجا كه خانهء مولف نيز مورد حمله قرار گرفته بود ، مطلب فوق از اين جهت قلمى گرديد كه اگر اين كتابها در كتابخانه‌هاى روسيه موجود است ، جوانمردان روسى آنها را مسترد فرمايند و اگر از جايى ديگر به دست آمد ، عذر مصحح را بپذيرند . ( 2 ) . از مشروطه تا جمهورى ، ص 178 .